Een immense botsing

Op 26 april jl. Belgische en Nederlandse tijd vond waarschijnlijk een botsing van ongekende grootte plaats. Op aarde werd die dag meetbaar dat een zwart gat op ongeveer 1.200.000.000 lichtjaar afstand van Maartensdijk een neuronenster opvrat. We, nou ja, de wetenschappers die de automatische analyses onder ogen kregen, keken dus ruim een miljard jaar terug in de tijd. Ook knap.

Een neutronenster is wat over kan blijven van een ster, die voor de implosie een massa heeft gehad tussen de 10 en 30 keer de massa van de zon. Neutronensterren hebben een straal van ruwweg 10 kilometer en een totale massa van ongeveer 2 zonmassa’s. Deze sterren zijn het kleinst van alle sterren en hebben de hoogst denkbare dichtheid. Tenzij men een zwart gat ook als een ster beschouwt.

Er worden naar massa (en omvang) vier soorten zwarte gaten onderscheiden:

  1. De theoretisch bestaanbare minuscule zwarte gaten met een straal van maximaal 0,1 millimeter en een massa tot die van pakweg onze maan.
  2. Stellaire zwarte gaten met een massa van omstreeks 5 tot 100 zonmassa’s, die ontstaan zijn uit een supernova, een exploderende zware ster die gedurende enkele dagen* opvlamt met de lichtkracht van honderden miljoenen tot meer dan een miljard zonnen.
  3. Middelgrote zwarte gaten met een massa van 500 tot 1.000 zonmassa’s waarover weinig bekend is.
  4. Superzware zwarte gaten met een massa van 50.000 tot vele miljoenen malen de massa van de zon. Deze worden aangetroffen in de centra van sterrenstelsels.

De waargenomen botsing zou dus plaatsgevonden hebben tussen zo’n neuronenster en een van die zwarte gaten. Zo’n waarneming is bijzonder, hoewel het natuurlijk vaker voorkomt. Over het felste lichtgevende centrum van een sterrenstelsel, dat ons bekend is, weten we dat het elke dag wel een ster zo groot als onze zon opeet. Dat zwarte gat, J2157, is daarmee het snelst groeiende ons bekende zwarte gat in het universum. Dat ‘hongerige’ gat heeft inmiddels 34.000.000.000 maal de massa van onze zon en is 8.000 keer groter dan Sagittarius A*; het zwarte gat in het centrum van de Melkweg. Dat is het sterrenstelsel waar wij op onze schier onbeduidende aarde te gast zijn.

Hoewel, schier onbeduidend? Voor zover bekend zijn wij de enigen die weet hebben van heel dat universum met haar onopgeloste mysteries.

* Omdat een zware ster, 2.500.000.000 helderder dan de zon, in 2019 plotseling van de radar verdwenen is zonder eerst een supernova te worden, is niet helemaal zeker dat een supernova altijd een tussenstadium is tussen een grote ster van 5 tot 100 zonmassa’s en een stellair zwart gat, of dat het ‘enkele dagen’ opvlammen ook wel (een) tiental(len) jaren kan duren. Want van die verdwenen grote jongen (of dat verwenen grote meisje) op zo’n 75.000.000 lichtjaren afstand vanaf De Bilt was al zeker 10 jaar bekend dat hij/zij zich in zijn eindstadium bevond. Wellicht heeft die ster zonder supernova te worden het stadium van zwart gat bereikt.

Ja, er gebeurt best veel grotesks waar we geen weet van hebben, al kan het in dit laatste geval ook zijn dat deze ongelooflijk heldere ster op de een of andere manier beduidend minder helder is geworden en vervolgens ook nog eens door ruimtestof verduisterd is geraakt. Wie weet?

Bronnen: “Zwaartekrachtsgolf lijkt afkomstig van botsing zwart gat en neutronenster” door Leah Crane via NewScientist op 3 mei 2020, Neuronenster, Supernova en Zwart gat via Wikipedia op 25 juni 2020 en “Enorm zwart gat blijkt ‘hongerig’, eet elke dag ster zo groot als zon” & “Mysterie in de kosmos: astronomen zien ster voor hun neus verdwijnen” door en via Nu.nl op respectievelijk 1 juli en 30 juni 2020.

De fikse uitdaging voor ieder mens

Gaat het in onze levens om het zijn of gaat het om het goede?

In het begin van onze levens, in de kindertijd, gaat het om het zijn. Een baby is. Niet meer en niet minder. Het past zich aan aan alle omstandigheden. Het zet het op een brullen bij ongemak, doet wat het doet met toewijding en kirt soms van tevredenheid.

Op een zeker moment, wanneer de hersenen tot wasdom komen, wordt een kind steeds meer een sociaal wezen in zijn leefomgeving. Hij gaat vanuit de eenheid, die hij met zijn moeder vormt, gaandeweg verbintenissen met anderen aan en andere juist uit de weg. Verbintenissen, die te zijner tijd de binding met zijn moeder ook losser kunnen maken, zoals een band met zijn vader, maar een kind gaat ook met andere hem welgevallige mensen verbintenissen aan. Geleidelijk ontwikkelt hij voorkeuren; sympathie en antipathie. Hij blijft het centrum van zijn wereld, maar ontwikkelt van lieverlee voor zijn begeertes en zelfbehoud broodnodige oordelen.

De oordelen van anderen, zullen op een bijzonder moment gaan botsen met zijn eigen ontwikkelde wereldbeeld. Sterker, op een zeker moment zal het zich ervan bewust worden dat zijn oordelen stuk voor stuk discutabel zijn; dat alle resultaten van de ontwikkelde oordeelsvorming ter discussie staan. Dat sommige van zijn waarheden zelfs beschamend zijn. Vanaf dat moment gaat het in ons leven langzaam maar zeker niet meer om zijn maar om het goede. Om het goede doen, om precies te zijn. Zelfs zelfbehoud kan sindsdien ten behoeve van een ander, impliciet hoger geacht doel opgeofferd worden.

Wanneer we op deze wijze uit ons Paradijs gevallen zijn en ons leven niet meer om zijn draait, komen we er tegelijk achter dat we niet in Utopia beland zijn. Er zijn veel anderen en evenzoveel losse schroeven waarop ons wereldbeeld gebaseerd is. Er is ook veel leed.

Anders dan toen ons leven om zijn-in-het-hier-en-nu draaide, neemt nu de hoop op beter, op minder lijden, op mooier en op zintuiglijk genieten een plaats in in ons leven. Om hoop bewaarheid te laten worden, moeten we het goede gaan doen. Het goede voor wie? Het goede voor iedereen, omdat we sociale wezens zijn. Dat komt er in de praktijk op neer dat het goede is om naar beste kunnen het leed van anderen te verzachten, waardoor we een ietsepietsie dichterbij Utopia komen. Dat we een iets eraan bijdragen een wereld te creëren, waarin voor iedereen plaats is, waarin iedereen wel zou willen wonen.

Per definitie wil ik wonen in een wereld waarin iedereen wil wonen. Vandaar dat het in het leven, zodra we besef hebben van het ter discussie staan van al onze bevindingen, om het goede gaat. We maken deel uit van en hebben invloed op onze omgeving. We kunnen de ander ondersteunen waar mogelijk, we kunnen hem negeren en we kunnen hem disciplineren of breken. Vanwege deze ongevraagde verantwoordelijkheid voor de ander, we zijn inmiddels immers van kinderen uitgegroeid tot handelingsbekwame, sociale volwassenen, draait het leven er nu alleen nog om het goede te doen.

Feitelijk is het met ons nog heftiger gesteld: …om het goede gedaan te hebben. Ondanks goede bedoelingen kunnen we nog altijd bewerkstelligen de wereld, onze omgeving, verder van Utopia te doen verwijderen. Daarmee zouden we onze hoop op beter ridiculiseren. Daarom telt wat we gedaan hebben op basis van het resultaat, waardoor we in de praktijk vechten tegen de bierkaai en ook nog eens altijd te laat zijn. Dàt is – volgens mij – de betekenis van elk mensenleven; het goede gedaan hebben voor de ander, of niet het goede gedaan hebben.

Ik schreef dit zojuist na het doornemen van het boek “De ander in ons; Emmanuel Levinas in gesprek: een inleiding op zijn denken”, en met name daarin het interview met Rudy Visker, als hoogleraar verbonden aan het Hoger Instituut voor Wijsbegeerte in Leuven, (2008) door France Guwy, uitgegeven door Uitgeverij SUN in Amsterdam.

De ander, dat ben ik

De denkbeelden van de moderne Westerse filosoof Emmanuel Levinas (1906 – 1995) spreken mij aan en raken mij onder mijn huid. Op 20 april jl. heb ik hier de kern, het uitgangspunt van het denken van deze man proberen samen te vatten. Dat deed ik onder de titel “In essentie leert het leven ons genadeloos hoe nederig we stuk voor stuk zijn”. Nu ga ik de uiterste consequentie van zijn denken proberen te beschrijven.

Een uiterst gevolg van zijn filosofie is, dat niet wat ik denk beslissend is, maar wat ik doe.
Dat is nogal wat. Levinas biedt geen uitweg aan intellectuele dagdromerij of aan kamergeleerdheid. Hij overrompelt mij. Het lijkt erop dat mijn motieven er in eens niet meer toe doen omdat wat ik gedaan heb en naliet beslissend is. Dat vraagt om wat meer context.

Vrede is elk moment mogelijk

De filosoof Levinas beseft al te goed dat alles wat een filosoof vindt, ‘taal’ is. Daar begint het al mee. Wat hem betreft moeten we het daar eerst maar eens over hebben, want aan taal kleeft de eigenschap dat zij veelvuldig misbruikt wordt. Overal. Ook binnen de filosofie. Grond, lucht, rivieren en zeeën zijn vergiftigd, maar over dat gif wordt pas gesproken wanneer het aangetoond wordt. Zo is ook taal vaak het laatste dat ter sprake komt, terwijl het juist om taal gaat.
Taal is nodig en nuttig volgens Levinas. Het is de ‘samenhang tussen mensen’ en het is nodig omdat er zonder gesprek geen menselijkheid mogelijk is, geen rechtvaardigheid en geen waarheid. Dat vraagt om wat meer context.

Zodra ik de Ander zie en waarneem dat hij (m/v) mij ziet, ben ik verantwoordelijk [zie mijn stukje van 20 april jl.]. De ware religie, stelt Levinas, is niet een beweging omhoog, maar dat is de aanvaarding van de andere mens als de Ander (met een hoofdletter) in wiens gelaat (haar of zijn aanwezigheid, gezicht, ogen) God zichtbaar wordt. God openbaart zich in de vernederde als ‘de overstijgende’, zoals ook in de weduwe en in de wees met wie – zo zou je het kunnen zeggen – God een geheim verbond heeft. De inzet van de zorg voor de Ander is geen ‘gevolg’ van het geloof, zoals vaak beleden wordt. Die inzet is ‘het geloof’, zegt Levinas. Mij doet dit schudden.
Internet en televisie hebben de wereld daarmee een onmogelijke plek gemaakt om te leven, want ik ben van veel lijden en onrecht – van veel vernederden, weduwen en wezen – op de hoogte en voor hen ben ik verantwoordelijk [zie de laatste alinea van dit stukje]. Ik ben altijd te laat, want het gaat erom of ik het juiste gedaan heb of het juiste heb nagelaten te doen. Dat vraagt wederom om wat meer context.

Levinas is opgegroeid in een Joodse traditie. Daar lag de nadruk op ontwikkeling van verantwoordelijkheid. Ik ben opgegroeid in een Calvinistische traditie, waar verantwoordelijkheid als een niet te dragen last om ieders nek hangt. Om verantwoordelijkheid te kunnen dragen, is volgens Levinas nodig tot inzicht te kunnen komen. Inzicht kan ik alleen verwerven door studie, door vraag & antwoord en door mezelf steeds nieuwe vragen te stellen. Ik kan alleen het goede of het juiste doen, wanneer ik weet heb van het goede en het juiste.
Ieder mens zal fouten maken, dus ik ook. Daar heeft ieder mens – dus ik ook – recht op. Maar dan heeft ieder mens er ook recht op te weten wat fout is en waarom. Bovendien bieden fouten een valkuil: wie zich almaar bezig houdt met zijn (m/v) fouten (en ze te verbeteren), met schuld, zou zich opsluiten in een kleine wereld en loopt het risico het goede, dat hij (m/v) (wel) kan doen, uit het oog te verliezen.
Levinas aarzelt niet te schijven dat vrede (heil, shalom) elk moment mogelijk is.

De Westerse filosofie is een uitdrukking van geweld

‘Vrede’; dat vraagt om wat meer context, waarmee we bij de crux van zijn denken komen. Volgens Levinas is anti-semitisme meer dan een randverschijnsel. De holocaust, de shoah, was volgens hem meer dan het gevolg van anti-semitisme. Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog heeft het bloed immers niet opgehouden te vloeien. Imperialisme, racisme en uitbuiting zijn ook nadien meedogenloos gebleven. Mensen en volkeren hebben knechting, leed en vernietiging te vrezen.
Volgens Levinas legt de holocaust de wortels bloot van de Westerse cultuur, die geobsedeerd is door het marginale en het marginale tegelijk met alle geweld ontkent. De Westerse filosofie is daarmee voor hem een uitdrukking van geweld.
Zo, het hoge woord is eruit: de Westerse filosofie is een uitdrukking van geweld. Dit is wat mij gevoelsmatig aanspreekt en wat mij tegelijk onder mijn huid raakt. Geweld is dus niet een dierlijk trekje van mensen. Het is volgens Levinas het weerzinwekkend resultaat van de menselijke rede (van zijn rationaliteit, van zijn redelijkheid, van zijn verstandelijke vermogens).
De Westerse filosofie maakt zichtbaar hoe de rationaliteit het machtsmisbruik mede via de taal (!) verbergt. Een machtsmisbruik dat werkzaam is in de kerk, in de ontplooiing van de mens, in het kolonialisme, in de politiek en in de staat. Let wel: een niet-geweld-dadige samen-leving is onmogelijk.
Tegen alle geweld en tegen alle redelijke rechtvaardiging daarvan in, neemt Levinas het lijden van de mens op elk moment ernstig. Dat vraagt om nog een klein beetje context, maar mij spreekt dit aan alsof ik het zelf bedacht heb.

Ik ben de Ander

Zolang rechtvaardigheid afhankelijk is van de mens, is een niet-gewelddadige wereld onmogelijk.
Om menselijk te leven hebben mensen volgens Levinas eindeloos veel minder nodig dan de prachtige beschavingen, waarin ze leven.
In de beslissende uren, waarin zoveel waarden niet geldend blijken, stelt hij, bestaat de waardigheid van de mens uit hoop; hoop dat ‘eens de tijd zal aanbreken dat…’ Echter, in de uren dat alles toegestaan is, is het de hoogste plicht zich in daden verantwoordelijk te weten tegenover de ‘waarden van de vrede’.
Ook wanneer het er in alle opzichten op lijkt dat de wereld een grote chaos is, komt het er volgens Levinas op aan om zo te leven en zich zo te gedragen (te handelen, te doen) alsof de wereld niet enkel uiteenvallende verbrokkeling is. Het komt uiteindelijk aan op een innerlijk leven.
Het komt erop aan jezelf zo te ontwikkelen dat je met je buik weet wat betekenis heeft en wat geen betekenis heeft. In elke wereld, hoe chaotisch die ook is, hebben we altijd een eigen stem. Die stem kan zich – zoekend naar wat juist is – verzetten tegen elk onrecht, waarbij de spreker de gevolgen van zijn spreken op zich neemt.
Een goede bedoeling is nooit de garantie geweest voor daadwerkelijke verbetering. Het geweld kan alleen veranderen wanneer iemand uitzondering wil zijn; iemand die buiten het gangbare patroon gaat staan.
We kunnen over rechtvaardigheid spreken om te achterhalen wat het is. Daar leent de taal zich voor; om de samenhang tussen mensen bloot te leggen. We kunnen achterhalen wat het recht omvat, wat het onrecht en het recht van mij vragen te doen. Zolang er nog maar één vreemdeling niet welkom is, zijn wij niet welkom, zegt Levinas, en dan kan ik evenmin mijn huis in. Wat de vreemdeling overkomt, overkomt mij; overkomt ons. Tenslotte vraagt dit om nog iets meer context.

Levinas graaft zijn onderwerpen minutieus uit en daagt tegelijk zijn lezers uit zijn ‘textes’ te doorvoelen, erover na te denken, ze ter harte te nemen, ze te proeven en erover te spreken; wellicht zelfs om ze te weerleggen, in plaats van ze naar Westers gebruik te rationaliseren

Alles begrijpen, doorzien en kennen veronderstelt een totale en volledig toegankelijke aanwezigheid van alles. Dat veronderstelt dat alles voor het ‘ik’ even aanwezig is als ‘mijn wereld’, waarin we stuk voor stuk bij aanvang leefden [zie mijn stukje van 20 april jl.]. Het veronderstelt ook dat er geen Ander is, geen ander mens, want het veronderstelt dat mensen geen onderlinge verschillen hebben. Het veronderstelt dat het marginale niet bestaat. Precies de Ander, die u degradeerde van heer & meester tot onderdaan, maakt glashelder dat ik niets begrijp, niets doorzie en niets ken. De aanwezigheid van de Ander breekt volgens Levinas de eenheid van plaats en tijd, die gebaseerd was op het ‘ik’ en het ‘mijn’. De Ander blijft in alles de uitzondering. Hij (m/v) maakt zich los, is niet zoals al het andere in ‘mijn wereld’ en doet om die reden een beroep op mijn betrokkenheid, medelijden en rechtvaardigheidsgevoel.
Ik ben verantwoordelijk voor wat ik met dat gegeven doe. Niet wat ik denk is beslissend, maar wat ik doe, wat ik gedaan en nagelaten heb. De consequentie van Levinas’ denken is zodoende de vraag te durven stellen:
Kan ik tegen de Ander zeggen: “Hier ben ik!”?

C’est le ton qui fait la musique
De teksten van Levinas dringen onmiddellijk tot de kern van zijn onderwerp en vragen als het ware daarin te graven, te tasten en te verwijlen; eerder naar het Franse woord ‘texte’, dan naar het Nederlandse woord ‘tekst’. Immers, ‘onze’ teksten zijn wij gewoon te interpreteren, waarmee we er aan de haal gaan. Levinas daarentegen graaft zijn onderwerpen minutieus uit, en nodigt zijn lezers vervolgens uit ze ontbloot te aanschouwen. J.C.M. Engelen [zie bron] wijst erop dat Levinas in zijn Joodse achtergrond juist gewoon geworden was teksten te bestuderen, in plaats van te twisten over mogelijke interpretaties, zoals niet-Joden gewoon (zouden) zijn te doen. Misschien wel daarom ken ik niemand, die zo precies schrijft als Levinas. Het gaat bij hem niet om ‘teksten’, maar om het Franse ‘textes’, waarmee de filosoof Levinas zijn lezers eerder uitdaagt zijn uiteenzettingen te doorvoelen, erover na te denken, ze ter harte te nemen, ze te proeven en erover te spreken; wellicht zelfs om ze te weerleggen, dan om ze naar Westers gebruik te rationaliseren.

Bron: “Het gelaat: hij die mij aanziet” (1987) van pagina 66 tot en met 120 door J.C.M. Engelen; uitgegeven door Gooi en Sticht te Hilversum.

Covid-19 legt bloot hoe fout we bezig (geweest) zijn; Noam Chomsky aan het woord

Dat een pandemie als de huidige ooit zou uitbreken werd al vaak voorspeld. Wetenschappers waarschuwen al jaren voor een pandemie. Met de SARS-epidemie van 2003, ook afkomstig van een coronavirus, werd die roep nog luider. Echter: “Maatregelen om op zo’n crisis te anticiperen werden geblokkeerd door de nietsontziende dwang van een economische orde die”, aldus emeritus professor Noam Chomsky, “geen winst ziet in de preventie van een toekomstige catastrofe.” Waarom zou het neoliberale kapitalisme zelf de reden zijn dat de Verenigde Staten van Amerika geen antwoord heeft op deze pandemie?

De staat is het probleem

De huidige regering van de VS werd voldoende gewaarschuwd voor een mogelijke pandemie. In oktober 2019 is er op hoog niveau zelfs een simulatie geweest. Ook hier was Trumps reactie zoals te verwachten was: elk belangrijk deel van de staat verloor fondsen en werd ontmanteld. Met ijver werden de aanbevelingen vanuit het bedrijfsleven in beleid omgezet, zodat levensreddende en winstfnuikende regelgeving geschrapt werd. De Amerikaanse regering nam het voortouw in de race naar de afgrond wat milieurampen betreft; Donald Trumps grootste misdaad, en gezien de gevolgen waarschijnlijk de grootste misdaad uit de hele geschiedenis van de mensheid.

Op 31 december 2019 informeerde China de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) dat het aantal patiënten met onbekende symptomen van longontsteking toenam.
Op 7 januari maakte China bekend dat wetenschappers de bron van het virus hadden geïdentificeerd. Het genoom was geanalyseerd en de resultaten werden met de rest van de wetenschappelijke wereld gedeeld. Begin januari bestond er in de VS nog maar weinig twijfel over wat er aan het gebeuren was. In januari en februari trachtten de Amerikaanse inlichtingendiensten dit bij president Trump onder de aandacht te brengen. Tevergeefs. Functionarissen lieten aan de pers weten dat “ze hem simpelweg tot niets konden bewegen“. Alle alarmbellen gingen af.

De pathologie van het hedendaagse sociaal-economische stelsel maakte preventie onmogelijk. De signalen van de markt waren duidelijk: er zit geen winst in preventie van een toekomstige catastrofe. De regering had kunnen optreden, maar dat is uitgesloten onder de heersende doctrine. Zoals oud president van de VS Ronald Reagan met zijn zonnige glimlach bij herhaling zei: “De staat is het probleem.” Zakenmensen streven immers privé-winst na en worden daarbij niet meer gehinderd door degenen die het algemeen belang dienen. Het ongebreidelde kapitalisme en de maatschappij-ondermijnende financiële markten werden in de jaren daarna onder invloed van het neoliberale denken alleen maar steeds brutaler en vijandiger.

Waardoor de VS het mondiale epicentrum van de crisis is geworden

Een van de meest dramatische – èn moorddadige – mislukkingen toont aan hoe ernstig de pathologie is: het tekort aan beademingstoestellen; een knelpunt in de bestrijding van de gevolgen van Covid-19. Het ministerie van Volksgezondheid en Welzijn (Department of Health and Human Services) zag het probleem aankomen en stelde daarom een kleine firma aan om goedkope en gebruiksvriendelijke beademingstoestellen te produceren. Maar daar stak de kapitalistische logica een stokje voor. De bewuste firma werd opgekocht door een groot bedrijf, te weten Covidien, dat het project vervolgens op een zijspoor zette. “In 2014 liet het bestuur van Covidien aan het federaal agentschap voor biomedisch onderzoek (BARDA) weten dat het uit de deal wilde stappen. De overheid had op dat moment nog geen toestellen ontvangen”, aldus drie voormalige federale functionarissen. “Bij Covidien klaagde men erover dat de overeenkomst niet winstgevend genoeg was.” Dat laatste was zonder twijfel waar.

De neoliberale logica kwam tussenbeide en dicteerde dat de regering niet mocht optreden om het gigantische falen van de markt recht te zetten. De huidige ravage is het resultaat van dat beleid. The New York Times drukte het nog vriendelijk uit: “De stilgevallen inspanningen om een nieuwe generatie goedkope en gebruiksvriendelijke beademingstoestellen te produceren, tonen aan hoe gevaarlijk het is om fundamentele projecten inzake publieke gezondheid aan privé-bedrijven te outsourcen. Dat zij zich focussen op winstmaximalisatie strookt niet altijd met het doel van de regering: voorbereiding op een toekomstige crisis.

Als we even het rituele eerbetoon aan de ‘welwillende’ regering en haar lovenswaardige doelen negeren, dan klopt deze opmerking. Maar daar kunnen we nog aan toevoegen dat de nadruk op winstmaximalisatie ook ‘niet altijd strookt’ met de hoop op ‘het verder bestaan van de mensheid’, om even een zin te lenen uit een gelekt memo van JPMorgan Chase, de grootste bank in de VS, waarin gewaarschuwd werd dat “het voortbestaan van de mensheid” onder het huidige regeringsbeleid bedreigd wordt, wat ook geldt voor de investeringen van de bank in fossiele brandstoffen. Gevolg hiervan: Chevron annuleerde een winstgevend project in duurzame energie omdat er meer geld te verdienen viel met het vernietigen van leven op aarde. ExxonMobil, dat rationelere winstberekeningen gemaakt had, hoefde niets te annuleren, want het was niet eens begonnen aan zo’n duurzaam project.

Nederland is een gidsland

Als kers op de taart publiceerde het Witte Huis op 10 februari jl. zijn jaarlijkse begrotingsvoorstel, net toen het virus in de VS voet aan de grond kreeg. Er zou nog harder bespaard worden op alle belangrijke gezondheidsposten (in feite op alles wat mensen zou kunnen helpen), terwijl investeringen in het leger en de muur aan de grens met Mexico – de zogenaamd ‘essentiële zaken’ – zouden toenemen. Nu hebben zelfs de beste ziekenhuizen in de VS onvoldoende basisapparatuur, waardoor de VS het mondiale epicentrum van de crisis is geworden.

Overigens werd Trump in 2017 president van een samenleving, die door 40 jaar toegepast neoliberalisme al ziek was. Over wat Chomsky daarover vertelt volgende keer verder.

Bovenstaande interesseert mij, omdat wij zeer tegen mijn zin diezelfde decennia in Europa in de voetsporen van de VS treden. In Nederland doen we dat in het bijzonder. Dat tonen de onlangs afgeronde onderhandelingen binnen de Eurogroep maar weer aan. Hier heerst een onwrikbaar geloof in het heil van een inmiddels steeds meer onder vuur liggende Europese en neoliberale begrotingsdoctrine, waardoor ik sinds de Griekse schuldencrisis die kern van onze Europese Unie verwerp. Hier heerst ook een volhardende dwarsliggerij als het om gezamenlijk optrekken tegen belastingontwijking door grootbedrijven en immens rijke privé-personen gaat. Voor handelscontracten, die ten koste van belastinggeld, voor multinationals gunstig zijn om hun winsten te maximaliseren, krijgen we daar in de VS en hier in Europa en Nederland de handen op elkaar. Ontmanteling van sociale wetgeving, die een kostenpost zijn voor het bedrijfsleven en de schatkist, konden decennia lang op steun rekenen van centrum-, rechtse en zichzelf links achtende (politieke) partijen. Nederland is een gidsland geworden om à la big brother America zonder empathie, mededogen of solidariteit met de kwetsbaren onder ons in de voetsporen van de VS te treden. De focus ligt hier op eigen volk eerst en de concurrentiepositie van too big to fail grootbanken en grootbedrijven op financiële markten. Dat mag kosten wat het kosten zal. Alleen in verkiezingstijd wordt even verbaal opgekomen voor de hardwerkende Nederlander en ook niet voor alle kwetsbare ingezetenen van Europa, Nederland of de wereld.

Bron: “Noam Chomsky: “Tekort aan beademingstoestellen legt de neoliberale wreedheid bloot” door C. J. Polychroniou, die het interview afnam, en in Truthout publiceerde; naar het Vlaams vertaald door Jules De Moor via DeWereldMorgen op 10 april 2020.

Klik hier om het hele interview met Noam Chomsky te lezen.

Niet alleen wandelen op de maan; we kunnen echt alles!

Een symbolische grens van 400 werd op 9 mei 2013 al eerder overschreden. Tussen 2,5 tot 5.300.000 jaar geleden werd dat record daarvoor voor het laatst (misschien) geëvenaard toen er tussen de 310 en 400ppm (parts per million) in de atmosfeer van de aarde gemeten had kunnen worden. Echter, nu hebben we het onomstotelijk voor elkaar: zaterdag 11 mei jl. werd op Hawaï 415,26ppm CO2 in de lucht gemeten.

Tijdens het Plioceen was de temperatuur op aarde 2 tot 3ºC hoger dan nu; op de Noordpool groeiden toentertijd bossen. De reden dat het nu met al die CO2 in de lucht nog niet zo warm is, is omdat het lang duurt voordat de planeet en met name de oceanen de warmte volledig hebben opgenomen. De CO2, die nu in de lucht zit, kunt u zien als ‘opwarming’ en alle gevolgen daarvan, zoals droogte, hoge zeeën en weersextremen, volgen inmiddels en de komende decennia steeds intenser vanzelf. En het alleraardigst: het “teveel” aan CO2, dat nu in de atmosfeer zit, kunnen wij echt op ons conto schrijven. Het is het gevolg van het opstoken van fossiele brandstoffen en het uitdunnen van bossen.

En als we het dan toch over bedenkelijke records hebben, vandaag werd bekend dat op 7 april jl. nog een mijlpaal bereikt is: Victor Vescovo is 10.928 meter afgedaald in de Marianentrog; een afgelegen kloof, die wordt beschouwd als de diepste plek in een oceaan. Dat is 16 meter dieper dan het laatste record uit 1960.

Vescovo was die dag 248 minuten daar op de bodem van de Grote Oceaan, wat volgens The Five Deeps Expedition ook nog een record is voor een soloduik. In totaal was zijn onderzeeër ruim 15 uur voor onderzoek op de bodem van de Marianentrog. Zijn team meent daar – naast andere dieren – 4 nieuwe soorten van vlo-kreeften en een plastic tas met snoepverpakkingen, die hem kennelijk al voorgeweest was, te hebben ontdekt.

Bronnen: “Nieuwe grens overschreden: nooit in 3 miljoen jaar zat er zoveel CO2 in de atmosfeer” door Christophe Callewaert via DeWereldMorgen en “Onderzeeër vindt plastic op bodem Grote Oceaan tijdens diepste duik ooit” door Rebecca Morelle (BBC News) via NU; beide op 13 mei 2019.

Stemmen

Op de vraag waartoe ik op aarde ben, zou ik antwoorden ‘om zintuiglijk te genieten’.

De roeping van de mensch is mensch te zijn”, schreef Multatuli, alias Eduard Douwes Dekker, in 1861 in een zijner ‘Minnebrieven’ en zo denk ik er ook over; misschien wel mede dankzij hem. En het mooist wat een mens kan doen, is waarschijnlijk het lijden van de Ander te verlichten, of zelfs teniet te doen, zodat die Ander ook zintuiglijk genieten kan.

Mooie, bijna poëtische woorden in een wereld waar de menschheid het volgens de bevindingen van het vandaag verschenen IPBES-rapport voor elkaar gekregen heeft de natuur over de hele wereld aanzienlijk te veranderen:
· 70% van de aarde hebben we aanzienlijk beïnvloed; 75% van de landomgeving en 66% van het mariene milieu zijn aanzienlijk door menselijk ingrijpen veranderd, 30% is door ons nog niet aangetast.
· Bijna 75% van de zoetwatervoorraden en meer dan 33% van het land in de wereld zijn momenteel bestemd voor akkerbouw, veeteelt of visserij.
· Het globale gemiddelde zeeniveau steeg sinds 1900 met 5 centimeter. Terwijl de broeikasgas-emissie verdubbeld is, verhoogde de gemiddelde globale temperatuur met ten minste 0,7°C. Dit heeft bijgedragen tot wijdverspreide effecten in extreme weersomstandigheden en vele aspecten van biodiversiteit, zoals teruggang van soorten populaties.

Met dit alles samenhangend worden 1.000.000 dier- en plantensoorten nu met uitsterven bedreigd; vele al binnen enkele tientallen jaren. Dat is 12,5% van het totaal aantal unieke soorten: 1 op elke 8 die onze nakomelingen alleen nog als foto, filmpje of restanten zien, zoals wij de dinosauriërs inclusief de ontwrichting van ecosystemen waarin volgens biologen elke soort een niche vervult.

Het 1.800 pagina’s tellende rapport biedt ook een uitgebreide studie van de onderlinge samenhang tussen klimaatverandering en natuurverlies. De door de mens veroorzaakte klimaatverandering wordt aangemerkt als een van de belangrijkste factoren die de impact van andere aanslagen op het menselijk welzijn en de natuur vergroten.

Maar ja, we schijnen op straat en in de politiek onze democratische rechten ook met waarheidsvinding te hebben uitgebreid, dus voor we maatregels gaan nemen, die het zintuiglijk genieten van de miljardairs op aarde weliswaar geenszins aantasten, maar hen wel bevreesd maken minder rijkdom te vergaren dan in voorafgaande decennia, moeten we eerst maar eens peilen of stemmen:

Is het uitsterven van relatief veel dier- en plantensoorten erg?
Ja / Nee / Geen mening

Is dat uitsterven door mensen tegen te gaan?
Ja / Nee / Geen mening

Indien wel door mensen beïnvloedbaar, zouden anderen daar dan niet mee moeten beginnen?
Ja / Nee / Geen mening

Is het ruim 3.200 gram wegende ventje, waarvan Meghan, de vrouw van de Britse prins Harry, vanochtend om 05:26 uur is bevallen niet veel interessanter wereldnieuws?
Ja / Nee / Geen mening

Bron: “Mondiaal rapport IPBES geeft onweerlegbaar bewijs van natuurverlies” door het World Wide Fund for Nature (Wereld Natuurfonds) België, via DeWereldMorgen op 6 mei 2019.

Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst

Wie kent de uitspraak in de titel van dit stukje niet? In de crèche, in de dans- en muziekklas, op school, aan het sportveld, zelfs in het kinderziekenhuis kom je hem tegen. Niet gehinderd door ons gebrek aan kennis denken veel Nederlanders dat het een typisch Nederlands spreekwoord is. Ik schreef hem toe aan Golda Meir, die van 1969 tot 1974, premier van Israël was. Inmiddels weet ik dat dit een pijnlijke vergissing was.

Weinigen zullen weten dat de uitspraak een geestelijke vader heeft van geheel niet-onbesproken gedrag. Letterlijk zei deze ijzervreter: “Alleen wie de jeugd heeft, heeft de toekomst. Mijn lessen zullen hard zijn. Zwakheid zal eruit geslagen worden. Een agressief actieve, dominerende, harde jeugd, daar ben ik op uit!”. Was getekend, Adolf Hitler.

Maar goed, dezer dagen worden we dankzij de Zweedse Greta Thunberg geconfronteerd met een geheel nieuwe, pijnklijke, want ons onwelgevallige inhoud van dit gezegde voor degenen die de 40-jarige leeftijd gepasseerd zijn. Klik hier voor haar laatste ons-confronterende actie in het openbaar tot nu toe. En wanneer u de 25-jarige leeftijd allang gepasseerd bent en zich durft te laten confronteren met een nog pijnlijker zelfinzicht, klik dan hier voor de motieven een nationale noodtoestand uit te roepen.

Bronnen: “Wie de jeugd heeft, heeft de toekomst” door Daily Pam via Humanistische alliantie op 12 juni 2014, “Greta Thunberg bij Youth for Climate in Brussel: ‘Ik zou de waarheid zeggen over de ernst van de situatie’” door Helenka Spanjer en Elena Parton en “Klimaat: Afkondiging van ‘nationale noodtoestand’?” door Pol Dhuyvetter, beide via DeWereldMorgen op 22 februari 2019.

Zou materiële welvaart (voor enkelen) weer plaats maken voor ‘welzijn’?

Ik zag zojuist een opmerkelijk zinnetje in het nieuws. Het stemt mij een beetje opgelucht. De zin luidt “Niet het verminderen van het aantal en de ernst van ziektegevallen moet daarbij voorop staan, maar het vergroten van het welzijn van mensen.

Deze zin is geformuleerd door wetenschappers van de 8 Nederlandse academische ziekenhuizen en een verpleegkundigenorganisatie. Onderwerp is klimaatverandering en de gevolgen daarvan, met name voor de volksgezondheid.

Wat ik bijzonder vind aan deze zin is dat kennelijk eindelijk, na decennialange gerichtheid op vergroting van materiële welvaart (voor enkelen), ‘welzijn’ weer opgevoerd wordt als criterium om beleid op te voeren. Dat bepleit ik in eigen kring altijd al en mocht dit een trend worden, dan zou ik dat toejuichen.

Bron: “Volksgezondheid wereldwijd in gevaar door klimaatverandering” door de redactie Binnenland achter NOS.nl op 29 november 2018.

Indien geïnteresseerd, lees het hele artikel rondom dit zinnetje via deze link.

Feestelijk nieuws over ongemakkelijke bevindingen

De wegbermen en stedelijke plantsoenen in Nederland beginnen gelijkenis te vertonen met die van mijn kindervakanties in Zuid-Europa. In deze tijd van langdurige droogte en aanhoudende warmte, waarbij regelmatig ‘hitterecords’ gebroken worden, lijkt elke toespeling op klimaatverandering en de urgentie daar iets tegen te ondernemen not done. Dus dat zullen we maar laten. De energie om aan dode paarden te trekken is immers spreekwoordelijk vergeefse moeite.

Wel besteed ik aandacht aan een verwant onderwerp waarbij, als nagenoeg altijd wanneer ik dat na ga, hetgeen het nieuws bereikt anders is dan hetgeen gerapporteerd is.

De boodschap van NOS: mensen feest lekker verder!

Wat gerapporteerd is komt neer op een wetenschappelijk antwoord op de vraag òf er een drempelwaarde is voor opwarming van de aarde en zo ja waar die drempelwaarde ligt en wat we kunnen verwachten wanneer die drempelwaarde overschreden wordt? Het antwoord op deze vragen is “Ja, er zijn hoogstwaarschijnlijk drempelwaarden die bijvoorbeeld betrekking hebben op het Amazone regenwoud, de Russische permafrost en het Zuidpoolijs. Als een van die drempels wordt overschreden, zal dit waarschijnlijk leiden tot een veel hogere globale gemiddelde temperatuur dan in het interglaciaal van de afgelopen 1.200.000 jaren en tot een aanzienlijk hogere zeespiegel dan ooit in het Holoceen.”.
Vervolgens wordt veronderstelt dat de waarde ligt om en nabij 2 graden opwarming ten opzichte van voor het industriële tijdperk. Wat bij overschrijding van de drempelwaarden in werking treedt, is een zichzelf versterkend effect van opwarming waartegen niets meer te ondernemen is tot de 4 à 5 graden opwarming bereikt is. Al met al zal dit zichzelf versterkende effect zo’n 2 eeuwen duren. Dat zal ingrijpende invloeden hebben voor nagenoeg alle menselijk leven. De overige natuur zal zich wel aanpassen, vul ik op eigen houtje aan, omdat sommige planten en dieren gewoon uitsterven en de overige planten en dieren een onvoorstelbaar aanpassingsvermogen aan veranderende omstandigheden hebben. Ofwel: wanneer het ons niet lukt beneden de laagste drempelwaarde te blijven, ligt er een beangstigende toekomst voor veel mensen vast.

Momenteel is onze globale temperatuur 1 graad hoger dan voor de industrialisering, meldt NOS hierover. De temperatuur stijgt verder met 0,17 graad per decennium. In het klimaatverdrag van Parijs staan wereldwijde maatregelen om de opwarming van het klimaat tegen te gaan. Het streven daarvan is dat de temperatuur maximaal 1,5 tot 2 graden stijgt, waardoor het kantelpunt niet bereikt wordt. Dat de Parijse plannen vrijblijvend ingevuld zijn en dat de Verenigde Staten van Amerika er al helemaal afstand van genomen hebben, meldt NOS niet. We weten inmiddels al dat als we vandaag zouden stoppen met bijdragen aan klimaatverandering – hetgeen alleen theoretisch kan; onmogelijk in de weerbarstige praktijk – er van een langdurig naijl-effect sprake zal zijn. Ook dat laat NOS onvermeld, maar ze voegt als klap op de vuurpijl wel aan haar berichtgeving toe dat als we de klimaatdoelen van Parijs kunnen halen, ‘we ons niet druk hoeven te maken’. Alsof de huidige staat van de wereld met bosbranden, aanhoudende droogte, terugtrekkende gletsjers, verdampende meren, mislukte oogsten en temperaturen van 40, 50°C op dit moment voor niemand iets is om zich druk over te maken.

Maar ik snap het wel. Met ‘we’ wordt natuurlijk de verwende rijke egocentrische onverantwoordelijk levende Nederlander bedoeld, die recht denkt te hebben op 130 km/uur rijden, schoon water, zijn goed betaalbare eten, allerhande hebbedingen met name uit arme landen en zijn vliegvakanties. Voor hen is de boodschap van NOS: mensen feest lekker verder!

Een naar mijn idee betere weergave van de bevindingen in het rapport “Trajectories of the Earth System in the Anthropocene” dan de samenvatting van NOS kunt u hier vinden.

Bronnen: “Trajectories of the Earth System in the Anthropocene” door Will Steffen et al. bewerkt door William C. Clark, Harvard University, Cambridge en gepubliceerd door Proceedings of the National Academy of Sciences op 6 augustus 2018 en “Wereldwijde ‘hittetijd’ dreigt, zeggen onderzoekers” door de redactie Binnenland van NOS op 7 augustus 2018.

Fundamenten onder mijn denken

Het is 8 juli 2018 en ik begin nu aan een voor mij lastig referaat. Naar aanleiding van “Emmanuel Levinas: variaties op een thema” (1994) door Jan Keij – dat ik las op advies van een haptonoom – ga ik woorden proberen te geven aan mijn basisgedachten; de fundamenten onder mijn denken, want bij het lezen van dit voor mij moeilijke boek kwam ik erachter dat ik in mijn denken ‘een kind van’ Levinas ben, of een onbewuste leerling van Levinas’ school. Emmanuel Levinas, die leefde van 1906 tot 1995, was een Franse filosoof van Litouwse afkomst. Wijsgerig gezien was hij een fenomenoloog en existentialist.

voelen
Volgens Levinas is de meest fundamentele zingeving van mijn bestaan die van het genieten. Genieten is in een direct contact met de buitenwereld voelen hoe die buitenwereld harmonieert met mijn ik. Zo begon ook ik in mijn puberjaren ooit structuur in mijn denken te zoeken door met vijf A4tjes te beginnen:

IK KOM ALLEEN IN AANRAKING MET DE BUITENWERELD DOOR >
> 1. Aanvoelen via mijn huid
> 2. Horen via mijn oren
> 3. Proeven via mijn mond
> 4. Ruiken via mijn neus en mond
> 5. Zien via mijn ogen

Dit zintuiglijk voelen bedoelt ook Levinas met ‘direct contact met de buitenwereld voelen’. Het ‘voelen hoe die buitenwereld harmonieert met mijn ik’ werd voor mij een voorname reden kinderen ‘op de wereld te zetten’. Dit voelen kan zo mooi zijn, dat ik mijn kinderen dat gunde. Bovendien gaf ik dit vermogen zo door, opdat ook zij ‘namens mij’ en zeker ook wanneer ik niet meer leef, dit af-en-toe-genieten zouden kunnen voortzetten. Het bewustzijn is voor Levinas fundamenteel genieten door kwalitatief te voelen; bewustzijn is voor hem niet reflectie of theoretisch beschouwen. Ik zie reflectie en theoretiseren (ook) als middel om het beter te krijgen en nooit als een doel op zich.

Dit genieten, dit voelen hoe de buitenwereld harmonieert met mijn ik, is volgens Levinas intrinsiek verbonden met lijden. Dat komt doordat het kwantitatief volmaakte ‘het goede’ niet kan bevatten. Volmaakt is één, is monistisch, is eigenschap-loos, is vol-maakt. Goedheid veronderstelt de mogelijkheid van een andersheid.

Ogenschijnlijk is lijden voor mij het slechte, in het Frans ‘le mal’, de pijn als het kwaad. Maarrr (!) tegelijkertijd is een wereld zonder lijden op een of andere manier inhumaan. Dan leven wij als onkwetsbare wezens verstoken van genot. Pas vanuit kwetsbaarheid zijn mogelijkheden gegeven als opvoeding, bescherming, geborgenheid, intimiteit, erotiek en verantwoordelijkheid. Het ‘neveneffect’ van kwetsbaarheid is zo beschouwd ‘menselijke warmte’; dat wat mijn bestaan humaan en waardevol maakt. Juist dankzij mijn kwetsbaarheid kan ik mijn existentiële eenzaamheid verbreken. Dat zou ik nooit kunnen wanneer ik volmaakt was. Zo kan mijn kwetsbaarheid mij als een kwaadaardig onvermogen uitdagen tot een subliem, uitnemend vermogen: de volmaaktheid van mijn zorg voor anderen die in een ethische relatie, in de werkelijkheid, de totaliteit overstijgt.

Een beroep (doen) houdt in dat iemand vanuit zijn kwetsbaarheid actief of passief laat weten dat de kwaliteit van zijn leven op enigerlei wijze wordt bedreigd.

Kwetsbaarheid betekent voor Levinas sterfelijkheid.‘Gij zult niet doden’ is daarom voor Levinas, als een beroep dat op mij gedaan wordt, een ‘absoluut gebod’. Omdat leven kwaliteit (van genieten) is, kan dit gebod ook positief ingevuld worden als ‘Gij zult geluk scheppen’. De angst van Richard Rorty om ‘wreed’ te zijn drukt hetzelfde uit: wreed ben ik al wanneer ik iemands lijden niet opmerk (zodat ik zijn geluk niet kan herstellen). Deze ‘waarheid’ is praktisch, is niet theoretisch en is ethisch absoluut; het is altijd fout iemand achter te laten met pijn, honger of ellende. Daarom is deze waarheid voor Levinas de laatste norm op basis waarvan alles wordt beoordeeld, verdedigd, aangevallen en gewijzigd: structuren, systemen, politiek, wetten, regels, meningen, theorieën en taalspelen (monologen en dialogen in hun context).

‘Gij zult niet doden’ (of ‘Gij zult geluk scheppen’) completeert Levinas met ‘verlang naar het absoluut goede’.

verantwoordelijkheid
Afgezien van hoe een mens zich gedraagt (verminkt en getraumatiseerd als hij kan zijn) is hij uiteindelijk zelf verantwoordelijk. In verantwoordelijkheid ligt zijn ultieme, humane waardigheid.

Gevoeligheid voor solidariteit is het absolute niet-theoretische fundament van de mogelijkheid tot denken; wellicht is het zelfs de essentie van mijn mens-zijn. Ik denk dat het gevoel voor solidariteit voortkomt uit een verantwoordelijkheidsgevoel dat in deze context oorspronkelijk ‘goedheid’ is.

Het zelfbewustzijn begint als geweten. Ik heb dat ervaren toen ik tijdens de vervulling van mijn militaire dienstplicht bijna ingezet zou worden voor ordehandhaving in Amsterdam in plaats van het beschermen van ons recht op de vrijheid van meningsuiting tegen een buitenlandse macht met andere ideeën. Dàt laatste te beschermen motiveerde mij mijn dienstplicht te vervullen. Door de bijna-inzet op 24 maart 1975 bij de Nieuwmarktrellen kwam ik klem te zitten en deed een jarenlang gewetensonderzoek dat in 1979 resulteerde in het met succes een beroep doen op de Wet Gewetensbezwaren Militaire Dienst. Sinds dit gewetensonderzoek vorm kreeg was ik iemand met een visie op het belang van leven, het belang van mijn handelen tot aan het eventueel doden van medemensen. Tot 1975 papegaaide ik de denkbeelden, die ik tot me genomen had, maar tijdens mijn gewetensonderzoek begon mijn echte denken. Daarom beaam ik deze zin van Levinas: “Het zelfbewustzijn begint als geweten”.

De relatie tussen solidariteit en geweten is tegenstrijdig: ik ervaar een verbondenheid (raakbaarheid, afhankelijkheid) die slechts ethisch kan zijn onder behoud van mijn onafhankelijkheid. En het denken ontstaat dus als een absoluut verschil in een niet-relatie (op zichzelf staan) en tegelijk toch in-relatie-zijn (verbondenheid). Deze ambivalentie is ondenkbaar en er gaan meer wezenlijke tegenstrijdigheden volgen.

verantwoordelijkheid hebben of zijn
Bij verantwoordelijkheid kan men denken aan aansprakelijkheid voor de gevolgen van eigen handelen. Maar ik kan ook verantwoordelijk zijn voor datgene wat buiten mijn invloedsfeer, zelfs buiten mijn weten, desnoods nog vòòr mijn geboorte heeft plaatsgevonden. Albert Camus onderbouwt bijvoorbeeld in “De val” (1956) dat Jezus van Nazareth zijn leven lang gebukt ging onder het feit dat in Bethlehem onschuldige kinderen werden vermoord om juist hem te doden, terwijl hij in veiligheid was gebracht. Dit gaat dus over een verantwoordelijkheid die te maken heeft met nog te leven (er te zijn; existentialisme), terwijl anderen lijden. Dit is slechts één voorbeeld van verantwoordelijkheid voelen voor iets buiten mijn eigen handelen. Ik kan me ook verantwoordelijk voelen voor onrecht elders in de wereld of voor regeringsbesluiten. Naar Richard Rorty kan ik bang zijn wreed te zijn wanneer ik iemands lijden niet opmerk hetgeen ik vervolgens in mijn bewustzijn kan vertalen naar een verantwoordelijk zijn.

Postmodernisten, zoals Levinas, zijn het tegendeel van fundamentalisten, die op grond van hun absolute (misschien goddelijke) overtuigingen anderen kunnen opleggen wat zij volgens hen zouden behoren te denken. Juist omdat postmodernisten het toevallige van hun eigen overtuigingen inzien, zijn zij niet geneigd anderen hun overtuigingen op te leggen. God is dood en heeft in zijn val alle waarheden meegesleurd op een na: ‘de waarde van de Ander’. Daarmee wordt duidelijk dat slopen leerzaam kan zijn, wanneer iets resistent blijkt aan de mokerslagen. Echter, er is een verschil tussen Levinas en de andere postmodernisten, wat duidelijk gemaakt kan worden aan de hand van Martin Heideggeriaans en Richard Rortiaans denken over wonen. Zij veronderstellen:
1. De woning is een privé-domein waar ik bescherming en intimiteit ervaar,
2. de woning is een uitvalsbasis naar de openbare wereld en
3. de woning is een bewaarplaats voor voorraden, onder meer om toekomstige tekorten te kunnen compenseren.

Voor Levinas is hiermee de halve waarheid over wonen gezegd, want hij zou , indien ik bovenstaand in mijn huis heb weten te realiseren, aan mij vragen: “Hoe zit het nu met de gastvrijheid in jouw huis?” Juist vanuit deze geoptimaliseerde woonsituatie kan ik immers volgens Levinas mijn verantwoordelijkheid dragen, kan ik mijn woning zelfs gebruiken als een plaats van zorg voor anderen, kan ik gastvrij zijn en kan ik geven; dit zijn concretiseringen van solidariteit in een wereld waarin de primaire behoeften van mensen materieel zijn (eten, drinken, kleding en onderdak). Het private is volgens Levinas nodig voor het publieke, anders gezegd: “Egoïsme is nodig voor verantwoordelijkheid”. Daarbij veronderstelt Levinas in tegenstelling tot andere postmodernisten een betrokkenheid van mij bij toestanden in de wereld waar ik objectief gezien niet bij betrokken ben, die buiten mijn weten en buiten mijn schuld plaatsvinden. Als voorbeeld noem ik het lezen van een een krantenbericht dat mijn (geoptimaliseerde) woon-rust verstoort, doordat het gaat over een lijden dat mij raakt. Een lijden waarover ik (in mijn geval) ga schrijven en wellicht wordt dat een stukje dat ik als blog in de wereld zet. Zo verwerk ik het beroep dat op mij gedaan wordt door een erkenning ervan en deel mijn verwerking met anderen opdat we de wereld verbeteren kunnen.

Ik moet om mij verantwoordelijk te gedragen, overigens van mijzelf houden om me te kunnen inleven in het gegeven dat (sommige) anderen evenzeer aan zichzelf gehecht zijn.

Morele raakbaarheid hangt verder sterk af van persoonlijke karaktertrekken, opvoeding, omstandigheden, ervaringen, eerder gemaakte keuzes, … . We zijn, anders gezegd, kwetsbare wezens die al naar gelang onze achtergrond fluctueren tussen egoïsme en verantwoordelijkheid. Ik voel mij, wellicht deels vanwege een onveilig nest als plaats van opvoeding, belast met verantwoordelijkheid voor het overbodig lijden van anderen. Boektitels als “Brieven van den nutteloozen toeschouwer” (1918; Louis Couperus), “Mijn kleine oorlog” (1947; Louis Paul Boon), “Op zoek naar het verloren geluk” (1986; Jean Liedloff) en “Honderd jaar eenzaamheid” (1972; Gabriel Garcia Márquez) spreken mij dan ook bijzonder aan.

Overigens lijkt deze (zware) verantwoordelijkheid mijn genieten niet in de weg te staan. Ik ervaar genoemde ‘verantwoordelijkheid, ook voor waar ik part noch deel aan heb’ als een bewust zijn en reken mijzelf af op intenties en dat is immer een intentie om ‘op de een of andere manier het uitgebalanceerde juiste voor de Ander en mij te doen’. Sowieso heb ik niets met schuld; liever sta ik in voor mijn handelen buiten de domeinen van ‘schuld, boete en vergeving’ en ‘goed- of afkeuring’. Ik doe wat ik doe vanuit geverifieerde goede intenties in de wetenschap dat ik altijd tekort schiet en altijd te laat kom. Ik ben mij bewust dat ik de Ander ben, in de betekenis van ‘verantwoordelijk voor hem’.

Elk lichaam is leven. Mijn lichaam maakt mijn leven mogelijk. Leven is onafhankelijkheid, die kwetsbaarheid in zich heeft. Leven is onafhankelijkheid & afhankelijkheid. Ik kan als een gevangene van mijzelf zijn wanneer ik lijd. Vanuit een lichamelijk onvermogen verlang ik er dan naar weer een lichamelijk vermogen te worden of te zijn.

Over de relatie tussen mijn lichaam en het beroep dat op mij gedaan wordt, wanneer dat gedaan wordt, is opmerkelijk dat het beroep mij treft vòòr ik er bij ben, vòòr mijn bewustzijn ervan; in mijn levende lichaam als ‘heden’. Daar, in mijn zijn als organisme, ben (blijk) ik ethisch raakbaar en word ik buiten mijn wil om bezet door (bezeten van) een Ander. Echter, ik kom slechts tot een besef van ‘geraakt zijn door dat beroep’ nadat het gedaan is. Levinas noemt die ethische relatie ‘religie’; een terugverbinden-aan-god. Dat is volgens hem in het beroep dat op mij gedaan wordt het ontdekken van mijn ware ik. En daarin herken ik mij; geroepen zijn tot verantwoordelijkheid: wat ga ik doen met dit beroep op mij nu ik onaangenaam geraakt ben? Ik zal mijn ware ik tonen door hoe ik vorm geef aan de door mij gevoelde verantwoordelijkheid voor het onverwacht beroep op mij.

ethiek
Ludwig Wittgenstein stelt vast dat in de proefondervindelijke ervaring geen ethiek te vinden is. Hij verbindt daaraan dat er in de wereld geen waarden zijn, dus ook geen ethische waarheid. Levinas is het hiermee in zekere zin eens. Hij houdt echter oog voor een metafysische werkelijkheid waarin de Ander niet te reduceren is tot ‘mijn ik’; volgens Levinas overstijgt de Ander daarentegen mijn werkelijkheid. Buiten ons denkvermogen zou ethiek daardoor wel de motor kunnen zijn van de wetenschappelijke en filosofische theorievorming, van het verlangen tot het achterhalen van de eigen bestaansvoorwaarden, van het verlangen naar rechtvaardigheid.

Wellicht is het evolutie-paradigma absoluut waar. Dat heeft dan de consequentie dat overleven onze boventijdelijke waarheid is. Hoe dat dan te rijmen is met mijn ervaring van verantwoordelijkheid als de wil tot het doen overleven van de Ander is een vraag die niet te beantwoorden is, maar gesteld moet blijven worden.

Wetenschappen kunnen per definitie geen uitsluitsel geven omtrent kwesties van vrijheid, goed of kwaad. Dat komt doordat bewustzijn, vrijheid en ethiek in geen enkele wetenschappelijk waarneembare werkelijkheid passen. Ethisch handelen richt zich volgens Levinas op het totaal andere: de Ander, die niet te reduceren is tot iets in mijn (al dan niet overzichtelijke) wereldbeeld. Echter, alleen wanneer beiden op zichzelf staand zijn, is ethiek mogelijk in de zin van ‘het goede doen voor de Ander’. Alleen wanneer ik en de Ander slechts deel uitmaken van de kosmos ontbreekt ons de zelfstandigheid om moreel, om voorbij ons groepsegoïsme, te zijn. Levinas zou hierover zeggen: ‘pluralisme (meervoudigheid) is noodzakelijk voor de ethiek’. Pluralisme is het leven als tijd: tegelijk afhankelijk en onafhankelijk, binnen en buiten de kosmos, natuurlijk en bovennatuurlijk. Pluralisme is de oorsprong van alle begrijpen en juist dààrom ongrijpbaar.

De filosofie kent het verschijnsel van de ik-splitsing dat neerkomt op de stelling dat er bij zelfreflectie een ‘ik’ is dat als waarnemer zelf niet waargenomen kan worden. Sterker nog, de bron van alle waarneming (objectivering) door, en alle theorie van het waarnemende ik is niet-objectiveerbaar. Levinas stelt dat dit niet-objectiveerbare iets ‘het heden’ is; de dimensie van mijn leven. Daar waar ons leven in onafhankelijkheid een geheim is, zwijgt elke wetenschap. De wetenschap vertelt ons dan ook niet wat we zijn, maar wat we zien. Het heden zelf staat buiten de duur, is slechts een niet-durende scheidslijn tussen toekomst en verleden. Daardoor staat het heden gefundeerd in de natuur ook buiten wetten van oorzaak en gevolg: causaliteit ontspringt aan het niet-objectiveerbare ik. Het heden is in mijn leven de dimensie waar vrijheid denkbaar is. En de kwantummechanica heeft tot mijn genoegen in het begin van de twintigste eeuw een werkelijkheid blootgelegd waarbinnen causaliteit evenmin geldt. Mijn genoegen daarin houdt verband met mijn sympathie voor het ondenkbare.

Ethiek is, anders dan Westerse wetenschappen en de vele aanhangers van het evolutie-paradigma waartoe ik mijzelf ook reken*, als een praktische waarheid die de theoretische waarheid overstijgt en die tegelijkertijd de ondenkbaarheid van zichzelf erkent.

* Ik heb mijzelf sinds het schrijven van “God, goden of natuurwetten” in 1980 wetenschappelijk opzicht gerekend tot de aanhangers van het evolutie-paradigma. Echter, dankzij mijn begeleider met de kanttekening dat ik elk uitgangspunt (paradigma) slechts mag gebruiken binnen de context waarvoor dat uitgangspunt bedoeld is. Met andere woorden, onze Westerse manier van wetenschap bedrijven biedt vooralsnog uitstekende – maar niet geheel toereikende – handvatten om de waarneembare wereld te begrijpen, inclusief mijn lichaam en nagenoeg geen handvatten om mijn leven te begrijpen of mijn levensvragen te beantwoorden.

natuur
Zolang ik evolutie zie als een doelloos proces waarin zelfzuchtige genen organismen uitrusten met middelen om te overleven totdat zij zich voortgeplant hebben, ontbreekt elke reden voor natuurbehoud te zijn omwille van de natuur. En een radicale erkenning van de natuur (met intrinsieke waardes) zou inhouden dat we zouden moeten accepteren dat de mensheid eventueel van de aardbodem verdwijnt. Die consequentie zal weinig mensen aanspreken.

Het is, denk ik, de natuur om het even of de heide verdwijnt, de zee wordt vergiftigd of de lucht verzuurt. Binnen de natuur zijn dat slechts omgevingsveranderingen, die mutaties in een evolutionair proces mogelijk of onmogelijk maken. Zelfs een paar millennia geen leven in een bepaalde regio stelt op het totaal niets voor en het is de vraag wie er om maalt als heel de aarde onleefbaar wordt. Voor ons als mensheid zijn die mutaties daarentegen niet ‘om het even’. Voor ons is stabiliteit in onze leefomgeving van levensbelang. Bovendien genieten wij van bepaalde ecosystemen en raken gestresst van andere.

Een verantwoordelijke houding, die voorbij zelfvolharding gaat, is ongekend in de natuur, maar toch vind ik het normaal natuurbehoud te propageren ter wille van in de natuur overlevende mensen of omwille van komende generaties mensen (altruïsme), zelfs omwille van het behoud van soortenrijkdom en hele ecosystemen. Nu wij in staat zijn de natuur op grote schaal te beïnvloeden, spreken de verontrusten onder ons vaak van ‘uitbuiting’. De oorzaak van natuur-uitbuiting ligt in het egoïsme, dat deel uitmaakt van het mens-zijn. Egoïsme is het aanvankelijk natuurlijke en primaire gegeven van gelukkig hechting aan het eigen bestaan (genieten). Het keren van natuur-uitbuiting kan op basis van zowel egoïsme als verantwoordelijkheid; wanneer ik zowel voor mijzelf als vanuit altruïsme voorzichtig met de natuur om wil gaan.

Door mijn verbondenheid aan wat mij draagt èn doordat ik ‘de natuur’ zie als ‘de Ander’ stel ik mij teweer tegen natuur-uitbuiting. Dàt zijn voor mij de redenen om te stoppen met consumptief gedrag dat regionaal of mondiaal tot de ondergang van de natuur (Levinas beperkt zich tot ‘de mens’) zou kunnen voeren. Onder het rottend blad in wat voor mij een idyllisch herfstbos is, woedt sowieso een oorlog van allen tegen allen. Juist vanwege die oorlog en vanwege de gewelddadige natuurkrachten, hebben mensen zich in het verleden in kleding teruggetrokken op plaatsen, in hutten en nederzettingen ‘buiten de aarde’, alsof wij geen deel meer uitmaken van de natuur. En wanneer een veewagen met varkens over de kop slaat, zal de praktijk zijn dat ik – hoewel sinds mijn volwassenheid principieel vegetariër, met hart voor de natuur die ik als ‘de Ander’ beschouw en sinds kort als lid van de Partij voor de Dieren – eerst de chauffeur help, daarna de varkens en op het laatst de levenloze rotzooi opruim.

hier geen utopia
Levinas is geen vooruitgangsdenker. Hij heeft geen groot verhaal dat ons de weg wijst naar Utopia. Zijn boodschap is die van een nooit eindigende strijd tegen steeds weer nieuw lijden en een oneindig streven naar geluk voor zichzelf en anderen. Oneindig, want er zijn miljarden anderen. Streven naar rechtvaardigheid zal de zorg voor mensen reduceren tot hen in de waarneembare nabijheid en tot hen in de context van een anonieme mondiale of plaatselijke samenleving. Recht wordt daarmee een utopisch begrip en onrecht wordt onvermijdelijk. Er zal alleen al daarom altijd, naast het ‘gewone’ lijden dat voortkomt uit kwetsbaarheid, lijden zijn dat voortkomt uit egoïsme èn kwetsbaarheid. Bovendien lijdt waarschijnlijk geen organisme zo wreed als de mens, want hij lijdt in het bewustzijn van frustratie van zijn genieten voor nu èn in zijn toekomst èn vaak in het besef dat hij lijdt omdat men hem bewust of onbewust doet lijden. “De troop-leraar” (1992) van Chaim Potok stelt dit ijzingwekkend aan de kaak: wanneer zijn hoofdpersoon met zijn bataljon een concentratiekamp bevrijdt, komt hij oog in oog te staan met een gevangene:

En toen bleef één van hen op minder dan een meter afstand van mij staan – een groteske spookachtige man; mijn god, de stank die hij uitwasemde! – en strekte zijn hand uit en greep me bij mijn arm en zei met krakende stem tegen me: ‘Warum?’ Het bloed stolde in mijn aderen. Toen zei hij weer in het Jiddisj: ‘Warum?’ (…) ‘Waarom hebben jullie er zo lang over gedaan?’ en nog eens ‘Waarom? Waarom?’

Het lijden van anderen is die waarom-vraag, in het verzoek gesteld aan mij. De weeklacht, die een aanklacht is, maakt alsof ik schuldig ben aan het lijden in de wereld; schuldig en altijd te laat. Mijn enige antwoord daarop kan volgens Levinas zijn mijn verantwoordelijkheid te dragen als ‘Praktijk van niet-acceptatie en tenietdoening’.

Het lijden van anderen doet dus een beroep op mij hen de kwaliteit van leven terug te geven. Het kan gebeuren dat mijn eigen lijden achteraf mijn geest heeft verbreed en zodoende vruchtbaar voor mij geweest is, maar lijden op zich is zinloos, absurd en slecht. Het beantwoordde beroep dat een Ander doet, bevestigt vanwege de inhumaniteit van onkwetsbaarheid daarentegen dat onze wereld, zoals wij die kennen, de beste der mogelijke werelden is.

Alleen een democratie, waarin men zich bewust is van een blijvend tekort en van blijvend onrecht kan zich continu bewegen in de richting van het onbereikbare ideaal van gerechtigheid, wanneer dit bewustzijn (van blijvend tekort en blijvend onrecht) noopt tot openstaan voor kritiek van de mens tegenover het politiek systeem. Levinas stelt dat mensen een houding kunnen aannemen tegenover de omstandigheden, waarin zij verkeren. Zelfs wanneer mensen gereduceerd worden tot dingen, kunnen zij door hun verminking en afstomping heen zoeken naar ontvankelijkheid voor een beroep dat zij aan anderen doen om hun lijden te verlichten.
Ontvankelijkheid voor hun beroep, wat onafhankelijkheid vereist, is hen humaan, menswaardig benaderen: ze zien als mens, als een ander aan zichzelf gehecht ik.
Onontvankelijkheid voor hun beroep daarentegen is in een onafhankelijke positie altijd inhumaan.

Onder het motto “Gij zult niet wreed zijn” kan onverdraagzaamheid (niet willen meevoelen) wèl in het verlengde komen te liggen van verdraagzaamheid (gevoeligheid), bijvoorbeeld door mensen te straffen, wanneer zij een onrecht hebben gedaan.

Instituten zijn vaak een middel met als doel het geluk voor mensen te bevorderen. Voor regels en protocollen geldt hetzelfde. Omdat ik in een functie ook mijn eigen mens-zijn inbreng zal ik mij in elke concrete, unieke zorgrelatie moeten afvragen: “Kan ik de regels en protocollen wel toepassen of is dat in deze casus onjuist?” Altijd blijf ik zelf verantwoordelijk voor wat ik doe en nalaat. Ook ben ik verantwoordelijk voor mijn eventueel verschuilen achter de regels. Daarnaast zijn ook mijn collega’s ‘Anderen’ tot wie ik mij met zorg zou behoren te verhouden.

Tenslotte kan ook mijn succesvolle zorg voor de een schade berokkenen aan een Ander. Het volgende voorbeeld wordt gegeven:

Wanneer ik ervoor zorg dat een ziekenhuispatiënt snel opknapt en weer naar huis kan (genieten), wordt dat een bedenkelijk succes wanneer die patiënt zijn familieleden thuis gewelddadig behandelt (lijden veroorzaakt); al helemaal wanneer ik tijdens zijn verzorging weet heb of had kunnen hebben van zijn voor anderen schadelijke gewoonten.

Ik beslis altijd en moet altijd beslissen, terwijl ik dat feitelijk niet kan. Ik, onontkoombaar ik, moet altijd handelen (zeker sinds ik in mijn studie erachter kwam dat ook niet-handelen een handeling is), terwijl de gevolgen van mijn handelen niet te traceren zijn. De uitkomst hiervan is dat voortdurend vergelijken van derden, schipperen en onmogelijke beslissingen nemen, de praktijk zijn van een streven naar rechtvaardigheid dat per definitie in gebreke blijft.

Zelfs (of Ook) institutioneel kunnen organisaties, die opgericht zijn ter wille van gerechtigheid, zich keren tegen het goede.

Het grondcriterium ‘Gij zult niet doden’, anders gezegd ‘Beperk onherroepelijk handelen en schep zoveel mogelijk geluk’, biedt de laatste absolute maatstaf voor alle handelen, denken, en institutionaliseren, waarbij voor lief genomen moet worden dat kwaad niet te voorkomen is; wij zijn onmachtig Utopia te bouwen.

kunst
Kunst creëren hangt nauw samen met mens-zijn. Kunst, zoals boeiende literatuur, intense gedichten, prachtige schilderijen, weldadig kleurgebruik, mooie beeldhouwwerken, romantische muziek, andere geluiden die me op mijn gemak stellen, een prachtig bord met eten, verrukkelijke geuren, is aanwezig voor het bewustzijn. Ik kan ervan genieten, waardoor kunst mijn levensgevoel kan veraangenamen. Door kunst kan ik voelen hoe de buitenwereld harmonieert met mijn ik.

Echter, indien mijn kunstbeleving ophoudt bij genieten, bestaat volgens Levinas de kans dat ik mij afsluit voor de buitenwereld. Dat neigt naar een bewustzijnsvernauwing. Niets in het leven garandeert dat het genieten wordt opgewekt. Mijn mens-zijn is in de visie van Levinas een niet te lijmen verscheurdheid tussen ‘voor mijzelf’ en ‘voor-anderen’. In mijn ontvangst van een kunstwerk komt volgens Levinas de spanning van het aanvankelijk natuurlijke en primaire gegeven van gelukkige hechting aan mijn eigen bestaan, en mijn vermogen voor anderen te zorgen naar voren. Wat ik hierin herken is dat ik van kunst kan genieten vanwege de tentoongestelde creativiteit, de door mij ervaren schoonheid, maar ook wanneer kunst ongemakkelijk voelt. Daarnaast zijn er echter voor mij ook kunstuitingen waarover ik (vooralsnog) mijn schouders ophaal.

‘Schurende kunst’ is wellicht dat wat verwijst naar mijn ethische vermogen dat voortkomt uit mijn onvermogen te volharden in mijzelf. Misschien is moderne kunst er juist ter wille van die ene waarde, die nog niet gevallen is: de waarde van de Ander, de waarde van solidariteit of humaniteit als kwintessens van het menselijk bestaan. Volgens George Steiner is het ‘zuiverste kunstwerk’ er één dat zich zo ver mogelijk houdt van elke belerendheid en toepassing, juist dankzij die zuiverheid en onthouding een politiek gebaar; een waarde-uitspraak met een overduidelijke ethische strekking; een pijnlijke wegwijzer die mij confronteert met een relativering van mijn positie.

Samenvattend
Alleen degene die weet wat lijden is, kan verantwoordelijk zijn.
Het heeft alleen zin verantwoordelijkheid te dragen voor kwetsbare, invloedarme wezens.
Ethiek houdt verband met kwetsbare wezens (invloed-armoede).
Wat mij ondermijnt is, naast andere verzoeken die op mij gedaan worden, wat mij het vermogen tot ethiek geeft.
Kunst en met name ‘schurende kunst’ duidt mijn ethisch vermogen (triomf) dat uit mijn onvermogen in mijzelf te volharden voortkomt (nederlaag).

bewustzijn
Levinas verklaart het ontstaan van het bewustzijn vanuit de ethiek. Er is bewustzijn omdat verantwoordelijkheid een probleem is. Die problematisering wordt teweeggebracht door ‘de derde’, wat voor hem staat voor de hele mensheid en voor mij voor zelfs nog veel meer wezens en dingen. Mijn hulp is beperkt en om mijn hulp naar mijn mogelijkheden rechtvaardig te verdelen, moet ik alle ‘derden’ met elkaar vergelijken. Dat doe ik op basis van argumenten, voorrang verlenen van de Een boven de Ander, prioriteiten stellen, afspraken maken, evalueren, zorg voor mijzelf, enzovoorts. Daarvoor is het denken noodzakelijk dat als licht openheid in ‘het zijn’ brengt; het bewust-zijn; bewustzijn.

Naar mijn idee is het bewustzijn voortgekomen uit taal. Naarmate wij ons taalgebruik ontwikkelden en daarmee communicatie over steeds meer mogelijk maakten, zelfs over een abstracte wereld, kunnen wij – als uitzondering tussen alle organismen – heel veel van elkaar leren (kwantitatief meer dan welk ander – bekend – organisme ook), vanaf een zeker moment zelfs door het schrift aan velen, vandaag de dag zelfs via internet wereldwijd; wij kunnen zelfs – hoe uitzonderlijk op deze planeet – al millennia door overlevering leren van reeds overleden mensen. Daarom is verantwoordelijkheid volgens mij ook een inbeelding in mijn bewustzijn, dus komt bewustzijn niet voort uit de ethiek. Het bewustzijn was er al en vervolgens werd verantwoordelijkheid volgens mij het probleem, zoals Levinas dat beschrijft. Met andere woorden: volgens mij heeft bewustzijn de ethiek, zoals Levinas dat beschrijft, gecreëerd. Het bewustzijn van alle (menselijke, levende) activiteit inclusief het bewustzijn van de grillen van de natuur en gebeurtenissen in onze omgeving kan in het licht van de ethiek als een zorg worden beschouwd. Levinas zou zeggen: “Ons bewustzijn noopt tot verantwoordelijkheid voor de Ander.”

Bewustzijn is een verbeeldingskracht of verbeeldingsvermogen. Verbonden met het bewustzijn is ‘me iets voorstellen’, die voorstellingen ‘vatten’ en ‘in verhouding(en) tot elkaar zien’ (relateren, oorzaak en gevolg bepalen, logisch ordenen, begrijpen). Bewustzijn verbeeldt duur (tijdsduur) in het heden, dat slechts een niet-durende scheiding is van verleden en toekomst. Aangezien het heden niet duurt en het bewustzijn alleen in het heden actief is, moeten we ons bewustzijn opvatten als de verbeelding via een film, waarin afzonderlijke herinneringen (her inneringen) aan plaatjes en geluiden, aanrakingen, smaken en geuren achter elkaar zijn gezet en opgevat worden als durend, blijvend en veranderend (bijvoorbeeld bewegend). Een al dan niet schrikbarende consequentie hiervan is dat het ware leven van mijn lichaam voor mijn bewustzijn afwezig is. Een andere consequentie hiervan is dat het heden niet causaal bepaald is, want oorzaak en gevolg hebben tijd nodig om elkaar op te volgen. Het leven is voortdurende verandering, maar dat geldt niet voor het (voor mijn) bewustzijn. Nooit is er sprake van ‘Ik dacht’ zonder dat dit ‘ik’ denkt dat het dacht. Verleden en toekomst zijn slechts werkelijk gedacht in het heden (dat niet duurt).

weten
Vanuit het bewustzijn, zijn we ook de wereld gaan ontdekken. De almacht van goden werd teruggedrongen tot natuurwetten door de waarneembare wereld te gaan onderzoeken, zo objectief mogelijk. Wellicht is dit proces in de tijd waarin wij leven te ver doorgeslagen nu het niet-waarneembare ontkend wordt of dreigt te worden. Echter, zolang de waarneembare werkelijk aangewend wordt om het andere te ontkennen, is het niet vreemd te kunnen constateren dat de Westerse onafhankelijke wetenschappen waardevrij zijn. Ze kunnen van alles ontdekken, maar nooit ethiek, vrijheid, goed of kwaad. De wetenschap kan wel een ethische optiek hebben ten behoeve van politieke keuzes, normen en waarden, terwijl haar bevindingen waardevrij kunnen en in elk geval behoren te zijn.

Overigens is en blijft vooralsnog het bestaan van ethiek theoretisch onbeslisbaar.

De waarde van het bewustzijn bepaalt de waarde van zijn producten: stel dat de evolutie dat merkwaardige verschijnsel heeft voortgebracht waardoor de evolutie weet kreeg over zichzelf: het bewustzijn. Waarom ontstond dan deze mutatie? Volgens mij (als bioloog) omdat het bijdraagt aan soortbehoud. Volgens Friedrich Nietzsche en Daniel Dennett omdat bewustzijn een bruikbaar middel is om in te zetten voor zelfbehoud, groei en machtstoename. Dat heeft beide als consequentie, conform de veronderstelde wetten over evolutionaire processen, dat het doel van het bewustzijn nut is , en niet waarheid! Daarmee verwordt het evolutie-paradigma, dat in deze tijd bij Westerse denkers geldt als een onbevraagde vanzelfsprekendheid, van waarheid tot niets meer dan ‘een perspectief’.

Zo zijn er voor het denken nog meer onoplosbare paradoxen:
+ Zoals de wetenschap dat we nooit in het heden kunnen voelen, omdat tussen prikkel en waarneming altijd tijd zit en omdat het heden, waarin het bewustzijn functioneert, niet duurt. Het bewustzijn verbeeldt slechts een herhaling van het verleden.
+ Of de relatie tussen een ik en een ander die weliswaar duidt op een verband (de verbondenheid als wederzijdse afhankelijkheid), maar tegelijk maken ik en de Ander zich van elkaar los in die zin dat beiden per definitie op zichzelf staan, hetgeen de wederzijdse afhankelijkheid tenietdoet. Tegelijk is de relatie dus niet-relatie en de verbondenheid niet-verbondenheid; een absoluut verschil en over die radicale kloof tegelijk een brug.

Wellicht kan A toch wel tegelijk niet-A zijn…
(Halverwege dit stuk schreef ik al dat ik sympathie heb voor het ondenkbare.)

tot slot
Tsjaa, en zelfs dat laatste over A en niet-A zou ik durven beamen zonder er ook maar één argument voor te kunnen aandragen. In de kwantummechanica kan één iets tegelijkertijd op twee verschillende plaatsen zijn, dus wie weet gaan we dit, als het waar is, ook nog eens begrijpen. Tot zover de woorden die ik aan enkele fundamenten onder mijn denken kan geven dankzij “Emmanuel Levinas: variaties op een thema” (1994) door Jan Keij, uitgegeven door Kok Agora in Kampen. Ik beschouw bovenstaand als een basis van mijn gedachtengoed. In mijn denken herken ik mij met terugwerkende kracht als ‘een kind van’ Levinas, of een leerling uit zijn school.

Dan restten nu volgens mij nog slechts twee relevante maar vooralsnog onoplosbare wetenschappelijke problemen en tegelijk voor mij levensvraagstukken:

1. Wanneer rondom het universum waarin wij leven, meerdere universa zijn, zou mij dat niet verbazen. Maar voor mij is het onvoorstelbaar dat achter al die universa uiteindelijk eens ‘niets’ zal zijn, terwijl ik er evenmin mee uit de voeten kan wanneer er niet ‘niets’ rondom alle universa is. Wat moet ik mij voorstellen bij onbeperkte ruimte?
2. Daarnaast kan ik mij niet voorstellen dat onze leefomgeving, waar wij uit voortgekomen zijn (?), geen begin en geen eind zou hebben. Over het eind kan ik fantaseren, maar ‘de oerknal’ lost als begin niets van mijn begin-probleem op. Door Albert Einstein’s inzichten kan ik mij voorstellen dat er voor de uit elkaar knallende materie energie was, maar waar die energie vandaan kwam (die later wonderbaarlijk in materie omgezet werd en uit elkaar spatte) en wat dààrvoor was, kan ik mij niets voorstellen, noch over de duur daarvan, noch over de zijnsvorm, en ik acht dit van het grootst belang om te begrijpen wie ik werkelijk ben.

Uiteindelijk resteert een inzicht niets van mijn oorspronkelijke herkomst en plaats in het heelal te weten; slechts over de afgelopen 13.800.000.000 jaar hebben we ons een perspectief kunnen vormen (wat voor een organisme, voortkomend uit de natuur, vooralsnog een ongekende topprestatie is!). Ik kan mij daarentegen wel voorstellen dat deze twee voor mij vooralsnog onoplosbare vragen van ruimte en (begin-)tijd alles te maken hebben met beperkingen van mijn lichamelijk leven: begrensd door conceptie, lichaam en dood, maar daarin zit nog geen begin van een antwoord of oplossingsrichting.

Als schoolkind bedacht ik al dat zo’n rode bloempot van aardewerk met een gaatje onderin de bodem – wanneer een bloempot zou kunnen denken – nooit in staat zou zijn te achterhalen of hij ‘leeft’ overeenkomstig zijn bestemming. Niet wanneer hij jaren in een schuurtje op een plankje staat, of als hij gehavend op het strand ligt, niet wanneer hij in opzettelijk gebroken stukjes in een andere bloempot ligt om daar water vast te houden, niet wanneer hij de aarde rond de wortels van een kamerplant omvat. Daarvoor zijn de gedachten van de bloempot-bedenker nodig en zelfs die gedachten volstaan niet geheel. De bloempot kan namelijk in een andere dan door de bedenker bedachte functie, misschien wel een functie gaan vervullen die de bedenker enkel vanwege zijn tekortkomingen over het hoofd gezien heeft.

Ook voor mij om te weten of ik leef overeenkomstig de bedoeling van ‘mijn’ ‘ik’ heb ik weet nodig die per definitie ontbreekt. Wellicht zou dat weten te herleiden zijn als ik weet had van mijn oorsprong en van mijn plaats in het heelal. Ik verwacht echter ook daarover nooit afdoende weet te kunnen vergaren. Vandaar dat ik al vanaf mijn periode als schoolkind van mening ben dat we het best als lotsverbondenen met elkaar zouden kunnen omgaan. Ik heb er begrip voor dat ‘we’ voor anderen, zoals Levinas, misschien beperkt blijft tot mensen. Ik meen een lotsverbondenheid te ervaren met veel meer dan mensen alleen. Hoe dan ook: ik kan slechts als een gevangene van mijn persoonlijk bewustzijn naar mijn gebrekkige eer en mijn beperkte geweten proberen om niets dan het juiste te doen opdat ik zielerust ervaar; een vorm van genieten, een bedacht-harmoniëren met mijn buitenwereld. Net anders, maar voorwaardenscheppend voor het intens genot dat ik beleven kan bij het aanschouwen van een zonsondergang, de verwondering over een piepklein bloemetje op een zilt winderig strand, een roerend concert, liefde en geborgenheid vinden bij een ander mens.

Gelukkig kàn ik intens genieten, maar ik zal er waarschijnlijk tot aan mijn dood mee moeten leven dat ons gerangschik van het door onze ogen, oren, huid, neus en mond waarneembare, mijn wezensvragen over de voor mij waarneembare wereld – door een gebrek aan waarnemingsvermogen – uiteindelijk onopgelost zullen blijven.